De kerk van Södra Råda

Wie wel eens in Zweden met de auto heeft rondgereden, is het vast opgevallen dat vrijwel iedere kerk met een groot verkeersbord aan de doorgaande weg wordt aangegeven. Soms zelfs als de kerk meer dan 15 kilometer verderop ligt. Voor toeristen vaak heel handig, omdat nagenoeg alle kerken een bijgebouw met toiletten hebben! Voor de kerk zelfs is een dergelijk lange omweg niet altijd de moeite waard.

Toen wij afgelopen vakantie dan ook ter hoogte van Gullspång (Västergötland) een dergelijk bord zagen staan, zagen we niet meteen een reden om af te slaan. Alleen de toevoeging ‘gamla’ wekte onze interesse. Op goed geluk besloten we toch maar de borden te volgen en daar hebben we zeker geen spijt van gekregen…

Over een kronkelend weggetje kwamen we uiteindelijk aan bij een kleine parkeerplaats en daar was … geen kerk te bekennen. Aan de ene kant van het parkeerterrein stond een half afgewerkt houten bouwwerk, deels afgedekt met grondzeil, en aan de andere kant enkele houten stellingen met gitzwarte, halfvergane balken. Enigszins teleurgesteld slenterden we naar de informatieborden die rondom de parkeerplaats geplaatst waren.

De eerste informatieborden vertelden ons wat de gitzwarte balken ons al deden vermoeden… De hele kerk was in 2001 tot de grond afgebrand en slechts enkele balken konden nog enigszins gered worden. “Jammer voor het kerkje, maar hadden de verkeersborden dan intussen niet weggehaald kunnen worden?” vroegen we ons hardop af. Maar de andere informatieborden vertelden wel waarom Södra Råda kyrka zeker de omweg waard is!

Totdat in 2001 het noodlot toesloeg stond in Södra Råda een 14e eeuws houten kerkje. Belangrijker dan het originele houtenframe van de kerk was dat ook de binnenkant van de kerk de tand des tijds had overleefd en dat was uniek in Zweden. Geen enkele houten kerk die zo rijkelijk versierd geweest was, was zo goed overgeleverd als Södra Råda kyrkan. Zowel de muren als het plafond van de kerk was zo vol geschilderd, dat bijna geen vierkante centimeter onbeschilderd was. Van de vroegste schilderingen die in het presbyterium zijn aangebracht is de schilder onbekend, maar een groot deel van de andere schilderingen zijn gemaakt door de Zweedse schilder Amund. Enkele of delen van zijn muurschilderingen zijn nog in andere kerken in Zuid-Zweden te bewonderen, maar opnieuw is er geen enkele kerk waarin zijn werk zo goed was overgeleverd.

door de jaren heen
Södra Råda kyrka door de jaren heen

Ondanks dat deze kunstwerken dus eeuwenlang onaangetast geweest waren, vernietigde de brand in 2001 de gehele kerk. De inwoners van Södra Råda, medewerkers van de kerk en enkele wetenschappers besloten zich niet bij het verlies van de kerk neer te leggen. Er werd besloten om de kerk opnieuw op te bouwen en dat zo veel mogelijk te doen op de manier waarop dit in de veertiende eeuw ook gedaan was. Het hout van bomen wordt dus bewerkt met middeleeuwse (of natuurlijk daarop lijkende) gereedschappen heropgebouwd. De oorspronkelijke kerk komt er natuurlijk niet mee terug, maar op deze manier kan publiek wel geïnformeerd worden over middeleeuwse houtbewerkingstechnieken.

Echt opschieten doet het project overigens nog niet. Momenteel is een deel van het houten gebouw weer opgetrokken, maar het ziet er nog lang niet uit zoals op de foto’s van voor 2001. De gids bij het kerkje vertelde dan ook dat er geen deadline getrokken was voor de opbouw van de kerk en grapte dat het in de middeleeuwen een stuk sneller gegaan was. Het schilderen van de grootste kerkmuren nam slechts één zomer in beslag. Ter vergelijking: in het nieuwe kerkje is er nog geen kwast aangeraakt en worden er ook nog geen aanstalten gemaakt om dat op korte termijn te doen (overigens worden ook niet alle schilderingen opnieuw aangebracht).

wederopbouw + binnenkant

Om de bezoeker bij het binnentreden van het nieuwe kerkje toch een indruk te geven van de overweldigende muurschilderingen, is besloten er grote foto’s op te hangen. Hoewel het toch heel anders aanvoelt als je weet dat je kijkt naar 21e eeuwse foto’s in plaats van naar 14e eeuwse originele tekeningen, krijg je toch een idee van de indruk die het kerkje op de middeleeuwse mens heeft moeten maken. De muurschilderingen in het kerkje dienden als ondersteuning bij bepaalde Bijbelpassage.

Kortom Södra Råda kyrkan is niet zomaar een kerk dat met een verkeersbord langs de weg wordt weergeven. In tegenstelling tot de meeste kerken is deze wel echt de moeite waard om een stukje om te rijden. Van de oorspronkelijke kerk liggen helaas alleen nog wat geblakerde houten balken. Maar de manier waarop de inwoners van Södra Råda zijn omgegaan en nog omgaan met het verlies van één van de belangrijkste cultuurhistorische plaatsen in Zweden, is bewonderenswaardig. Het nieuwe kerkje is natuurlijk wel van een andere orde dan de oorspronkelijke kerk, maar er is alles aangedaan om de bezoeker een zo goed mogelijke indruk te geven van de belevenis dat een bezoek aan de oude kerk moet zijn geweest.

muurschildering voorzijde
Muurschildering aan de voorzijde (met overigens een uiterste ongelukkige poging om het kerkje te verstevigen: een dwarsbalk was geplaatst dwars door de kerk om instorting te voorkomen; de balk werd alleen precies bevestigd op het hoofd van de hoofdpersoon 😛 )

 

 

 

 

 

 

Södra Råda kyrkan vóór de brand – wikicommons

Wat er nog over was na de brand – Riksantikvarieämbetet (2004), “Kyrkan brinner! Vad händer sedan?”, Rapport från riksantikvarieämbetet 2004:2, p. 41

Wederopbouw Södra Råda kyrkan – wikicommons

Overige foto’s zijn eigen materiaal