Stenen schepen (skeppssättningar)

Vanuit mijn kamer op Flogsta is het maar een klein stukje lopen naar het natuurgebied dat vlak achter de wijk ligt. Daar ben ik de afgelopen maanden best vaak heen geweest en inmiddels was ik dan ook in de overtuiging dat ik alle cultuurhistorische plekken wel gezien had. Toen echter Lotte en Ellen hier op bezoek waren en we ook door dat gebied wandelden, stootten we ineens op een skeppssättning die pal achter Kung Björns hög lag – een plek waar ik inmiddels zeker tien keer geweest ben. In het blogbericht van toen beloofde ik al op nog eens op dit monument terug te komen en nu is het dan eindelijk zover!

Op basis van de anekdote dat ik er minstens tien keer overheen gekeken heb, zou je kunnen concluderen dat het maar een klein monumentje is. Echter, dat ik er zo vaak overheen gekeken heb heeft niet zo zeer te maken met de grootte van het grafmonument, maar met mijn fascinatie met Kung Björns hög (kom ik in een ander blogbericht nog op terug, maar voor nu: alleen de naam is al cool!) waardoor ik steeds helemaal de verkeerde kant op heb gekeken. Met een meter of twintig in de lengte, twee à drie in de breedte en pak ‘m beet een meter hoog is het zeker geen simpel grafmonumentje. Toch valt het in het niets bij de grotere grafheuvels zoals die van Gamla Uppsala in het zuiden van de stad.

Zo gemakkelijk is ie niet te zien als je bovenop Kung Björns hög staat…

Maar nu natuurlijk de grote vraag: Wat is een skeppssättning? En zoals bijna alle vragen binnen de oude geschiedenis, kan ook deze vraag natuurlijk niet worden beantwoord in één mooie volzin. Ik zou het natuurlijk wel kunnen proberen, maar dan gaan we meteen voor het wereldrecord komma’s in één zin. In plaats daarvan lijkt het me beter om een klein overzichtje te geven van wat er bekend is over dit soort monumenten.

Het woord skeppssättning is eigenlijk niet letterlijk te vertalen. In het Engels wordt het een stone ship genoemd en in het Nederlands wordt er wel naar verwezen met ‘een schip van stenen’. Behalve dat ik dat een lelijke benaming vind, zou het ook de indruk kunnen wekken dat de Scandinaviërs geprobeerd hebben de zeeën te bevaren met een schip gemaakt van stenen in plaats van hout en dat snijdt natuurlijk geen hout. Het Zweedse woord verbeeldt beter wat een skeppssättning precies is. Het tweede deel van de samenstelling (-sättning) betekent iets van poten of aanplanten en eigenlijk is dat precies wat er gebeurt. Ergens op een vlakte werden er een hoop stenen geplaatst in de vorm van een schip – of beter: het bovenaanzicht van een schip.

Toegegeven, je hebt een beetje fantasie nodig om er een schip in te zien (zeker als het begraven is onder een laag sneeuw zoals nu)

Aan het schip als symbool is niet te ontkomen wanneer je kijkt naar de oudste geschiedenis van Scandinavië. In het hele gebied zijn op verschillende monumenten schepen in allerlei vormen en maten te vinden.  Sommige archeologen gaan zelfs zo ver om het schip het belangrijkste symbool van de Scandinavische bronstijd (1700 tot 1100 v.Chr.) te noemen. Vooral op rotstekeningen komt het symbool veelvuldig voor.

Rotstekening van een schip aan de Nämforsen bij Näsåker

Waarom het schip zo’n belangrijk symbool was in Scandinavië blijft een beetje onduidelijk. Veel onderzoekers menen dat het symbool in Scandinavië dezelfde betekenissen had als in Zuid-Europa, zoals een vruchtbaarheidssymbool of een symbool voor de overgang van het leven naar de dood. Een andere verklaring die vaak specifiek voor Scandinavië en de Baltische landen wordt gegeven is de functie van het schip als belangrijkste transport- en communicatiemiddel.

Ook in graven van de bronstijd worden in Scandinavië vaak grafgiften gevonden in de vorm van een bootje, maar aan het eind van deze periode ontstaan ook graven die dus zelf de vorm van een schip aannemen: de zogenaamde skeppssättningar. Deze grafmonumenten zijn gebouwd tussen 1100 en 700 v.Chr. en in Zweden zijn er honderden te vinden (alleen al meer dan 350 op Gotland). Maar behalve in Zweden liggen er ook veel skeppssättningar in de andere landen van het Baltische gebied. Dit specifieke type grafmonument wordt daarom ook wel één van de aanwijzingen genoemd voor de overzeese contacten tussen deze landen en misschien zelfs van een gelijke cultuur.

Skeppssättning bij Håga

Hoewel al deze skeppssättningar op elkaar lijken zijn er toch ook veel onderlinge verschillen die duiden op lokale gebruiken. Ten eerste zijn er verschillen in de inhoud van deze grafmonumenten. Veel Scandinavische prehistorische grafmonumenten zijn zogenaamde crematiegraven en bevatten geen heel skelet omdat het lijk eerst werd gecremeerd voordat het in het grafmonument werd gestopt. De as kon vervolgens op verschillende manieren midden in het grafmonument geplaatst worden. Veel voorkomend is de stenen urn, met of zonder stenen kist eromheen. Een andere mogelijkheid was dat de overblijfselen in een houten kistje werden gestopt die vervolgens hermetisch werd afgesloten door middel van hars. Daarnaast zijn er ook nog enkele skeppssättningar die nog daadwerkelijk beenderen bevatten. In de meeste gevallen waren skeppssättningar graven voor slechts één persoon en dan bijna altijd een man. Skeppssättningar waarin meerdere mensen zijn begraven komen bijna nooit voor en dan voornamelijk op Gotland. In Tuna (nabij Västerås) is één van de weinige skeppssättningar te vinden die gemaakt is voor een vrouw.

Behalve de verschillende manieren waarop een overledene in het monument geplaatst werd, zijn er ook nog verschillen in de vorm van de skeppssättningar. Iedereen die de wereldberoemde (nou ja, van mij mogen ze wereldberoemd worden in ieder geval) skeppssättning bij Kåseberga (de zogenoemde ‘Ales stenar’) ziet meteen dat er een groot verschil zit tussen dit gigantische monument en het toch kleinere monument bij Håga. Ales stenar is bijna 70 meter lang en bestaat uit 59 die ieder zo’n 1800 kilo wegen. Maar eigenlijk is dit een slecht voorbeeld van prehistorische skeppssättningar, voornamelijk omdat het waarschijnlijk niet eens uit de prehistorie komt (of in ieder geval niet helemaal uit de prehistorie komt, maar daarover een andere keer meer).

De skeppssättning bij Gannarva

Een beter voorbeeld is Gannarva skeppssättning op Gotland. Deze is ongeveer 30 meter lang en bestaat uit maar liefst 114 stenen die heel dicht op elkaar staan. Zoals duidelijk te zien is op de foto’s is de skeppssättning bij Håga een stuk kleiner (ongeveer 20 meter) en staan de stenen wat verder uit elkaar. Er zijn ook skeppssättningar waarbij de stenen dieper in de grond zijn geplaatst waardoor het lijkt alsof er kleine stenen zijn geplaatst, maar dat is hier duidelijk niet het geval omdat het middenstuk lager ligt dan het land eromheen.

In het Baltisch gebied zijn dus veel van dit opvallende soort grafmonumenten gebouwd en daarom wordt het regelmatig aangevoerd als aanwijzing voor een gemeenschappelijke Scandinavische (of in ieder geval Baltische) cultuur in de bronstijd. Toch zijn er ook veel verschillen die duiden op lokale gebruiken, maar één ding lijken al deze monumenten met elkaar gemeen te hebben, namelijk dat ze dienden als graf.

Maar zelfs daar kon nog over worden gediscussieerd. Natuurlijk is de aanwezigheid van crematieresten of andere botresten een duidelijke aanwijzing dat er mensen in de skeppssättningar begraven zijn, maar dat wil niet zeggen dat dat de enige functie van deze monumenten was. Bovendien zijn er ook skeppssättningar waarin helemaal geen menselijke resten gevonden zijn. Mocht je weleens bij Ales stenar geweest zijn (en zo niet een aanrader!) dan heb je vast de informatieborden gelezen op de weg naar boven vol met theorieën over kalenders en astrologische rariteiten. Maar zoals gezegd behoren de Ales stenar niet tot de skeppssättningar uit de bronstijd en het is niet heel waarschijnlijk dat deze monumenten refereerden naar iets bovennatuurlijks.

De archeologische vondsten in en rond de skeppssättningar vormen toch aanleiding om te denken dat deze monumenten ook een andere functie hadden dan alleen een graf. Ten eerste zijn er dus niet in alle skeppssättningar resten van mensen gevonden, wat vreemd is voor een ‘grafmonument’ gemaakt van stenen die toch al snel richting een ton aan gewicht gaan. De universiteit van Göteborg heeft enkele jaren geleden onderzocht en geïnventariseerd wat voor voorwerpen er gevonden zijn bij deze monumenten. Wat opviel was dat dagelijkse gebruiksvoorwerpen nagenoeg ontbraken, zodat kan worden aangenomen dat er niet werd gewoond in de buurt van skeppssättningar. Bovendien liggen ook veel skeppssättningar in de buurt van prehistorische vindplaatsen die duidelijk gediend hebben als graf. De skeppssättning bij Håga ligt bijvoorbeeld vlak achter de grafheuvel van Kung Björn.

Skeppssättning en grafheuvel in één beeld

De locaties van de skeppssättningar waarin geen crematieresten of beenderen gevonden werden waren wel opvallend. Vaak lagen ze in de buurt van de zee of bij rivieren die in contact stonden met de Oostzee. Omdat deze monumenten in heel het Baltisch gebied gevonden zijn en omdat het monument de vorm van een schip heeft, denken archeologen dat deze skeppssättningar ook een ontmoetingsplaats geweest zijn voor alle mensen die in het Baltisch gebied gevaren hebben. Dit zou dan ook nog een aanwijzing zijn voor het bestaan van een gezamenlijke Baltische cultuur.

Dus als mocht ik binnenkort nog een keer in de Baltische staten zijn, ga ik zeker op zoek naar een Estse, Litouwse of Letse skeppssättning, maar tot die tijd kan ik me vergapen aan het monument bij mij in de achtertuin of één van de 14 anderen rond de stad.

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *