Mijlstenen

Terwijl in Nederland de discussie oplaait of het geen tijd is om een aantal beelden die herinneren aan de Gouden Eeuw van hun sokkel te trekken, staan in Zweden zo’n 8.000 herinneringen aan de Zweedse stormaktstid wat troosteloos aan de kant van de weg te wachten totdat ze door voorbijrijdende reizigers op waarde geschat worden.

Iedereen die met de auto of fiets door Zweden heeft gereisd, heeft ongetwijfeld één of meerdere mijlstenen naast de weg zien staan. Vaak bestaan deze mijlstenen uit een ijzeren plaat bevestigd op een vierkante hoop stenen. Hoewel de ijzeren platen vaak uit de achttiende eeuw stammen en de vervangers zijn van eerdere houten exemplaren, zijn het blijvende herinneringen aan één van de belangrijkste bestuurlijke maatregelen die tijdens de Zweedse stormaktstid genomen is.

De zeventiende eeuw was voor Zweden een periode die gekenmerkt wordt door veel oorlogen en de economische groei die het land doormaakte. Bovendien kon Zweden door successen in verschillende oorlogen een aantal grote gebieden aan zijn rijk toevoegen. Vooral de economische voorspoed zorgde ervoor dat steeds meer mensen gebruik gingen maken van het wegennetwerk. Het reizen ging in de zeventiende eeuw natuurlijk nog te voet of te paard, maar de afstanden in Zweden zijn dusdanig groot dat veel reizen niet tussen zonsopgang en -ondergang afgerond konden worden. De wet in Zweden schreef aan het begin van de zeventiende eeuw nog voor dat een reiziger ’s avonds kon aankloppen bij een boerderij en de boer was dan verplicht zijn ‘gast’ onderdak en te eten aan te bieden. Door de grote toename van het aantal reizigers konden veel boeren dit niet meer opbrengen en ontstond er verzet tegen deze wet.

Drottning Kristina zag in dat deze wet gewijzigd moest worden en verving deze in 1649 met de zogenoemde gästgivareförordning. Deze verandering hield in dat boeren niet langer kosteloos reizigers een maaltijd en overnachting aan hoefden te bieden. In plaats daarvan mocht de boer een vergoeding vragen dat in overeenstemming was met de lengte van de reis van zijn gast. Het was daarom van belang om goed te kunnen vaststellen welke afstand de reiziger had afgelegd. Daarom werd met dezelfde wet ook een vaste afstandsmaat vastgesteld en bepaald: de Zweedse rijksmijl (10 688,54 meter).

(Het mijlsysteem vóór de gästgivareförordning van 1649 was in Zweden vrij ingewikkeld, maar ook erg interessant. Daarom volgt daarover later meer …)

Naast alle rijkswegen werden vervolgens mijlstenen geplaatst waarmee men kon tellen welke afstand er afgelegd was. Omdat een oude Zweedse rijksmijl te groot was om iets nauwkeurig aan te geven, werd de hele mijl in 1734 ook nog opgedeeld in een halve- en een kwartsmijl. In totaal zijn er dus drie verschillende afstanden die op mijlstenen te vinden zijn: 1/4 mil, 1/2 mil en 1 mil. Deze mijlstenen verschillen dus op een belangrijk punt van onze moderne ANWB-borden. Deze moderne borden geven ons immers informatie over de afstand tussen twee verschillende plaatsen. Dat doen deze Zweedse mijlstenen dus niet (al zijn er enkele uitzonderingen, maar die zijn op twee handen te tellen). De reden daarvoor was dus dat de mijlstenen alleen gebruikt werden als een soort telraam om te bepalen hoeveel een reiziger verschuldigd was. Bovendien zou er rond iedere hele mijl een herberg moeten zijn waar een reiziger terecht kon.

Hieronder staat een tabel met de kosten (skjutspenningar) die een reiziger verschuldigd was aan zijn gastheer vanaf het jaar 1809. Daarbij werd ook gekeken met hoeveel paarden een reiziger reisde.

Tabel skjutspenningar (collectie KB)

De meeste mijlstenen die nu langs de weg staan, hebben vaak de originele houten mijlstenen vervangen. Er zijn vrij veel verschillende soorten mijlstenen afhankelijk van de provincie waar ze in staan en de koning onder wie de betreffende mijlsteen is opgericht. Daarover later ook meer.

Kortom, door middel van deze mijlstenen – die voor een groot deel nog op de originele plaats staan – krijg je dus een inkijkje in één van de omvangrijkste (zeker in de letterlijke zin van het woord) veranderingen die doorgevoerd zijn in de Zweedse stormaktstid.