Oh nee! Gustav Vasa valt van zijn paard!

Een tijdje terug schreef ik dat ik dol ben op de leuke verhalen die de geschiedenis ons te bieden heeft en vandaag ben ik op pad gegaan naar een van deze verhalen uit de Zweedse geschiedenis. Het omvat de vader des vaderlands, een paard en 19e eeuwse navigatiekunsten van een koning.

In 1397 gingen Zweden, Denemarken en Noorwegen samen een verbond aan waardoor de drie landen min of meer samen werden gevoegd onder één koning. Veel Zweden waren niet echt gelukkig met deze Kalmar Unie en er waren geregeld opstanden. Eén van de bekendste opstandelingen was Sten Sture de Jongere die nam het vaak op tegen Gustaaf Trolle, aartsbisschop van Uppsala en groot voorstander van het voortbestaan van de unie. Op den duur begonnen de opstandelingen in Zweden de overhand te krijgen en dreigde de unie uit elkaar te vallen. Dit tot grote frustratie van Gustaaf Trolle en de Deense koning Kristian II, die ook graag weer volledig over Zweden wilde regeren.

Kristian II trok daarom de Sont over en sloeg de opstand grotendeels neer. Sten Sture kwam daarbij te overlijden en veel adellijken waren bereid om Kristian II als koning van Zweden te erkennen, mits er clementie zou komen voor de opstandelingen. Natuurlijk ging de Deense koning daarmee akkoord en alle leiders van de beëindigde opstand reisden naar Stockholm voor de feestelijke kroning.

Tekening van het bloedbad

Maar echt feestelijk zou de kroning niet worden want Kristian II had samen met Gustaaf Trolle een heel ander plannetje bedacht. Meteen na de officiële plechtigheden beschuldigde Kristian II en Trolle de voormalige opstandelingen van ketterij en veroordeelden hen allemaal tot de doodstraf. Maar liefst 94 Zweden werden daarop een kopje kleiner gemaakt – een gebeurtenis die later bekend zal worden als het Stockholms bloedbad.

Tot zover de informatie vooraf, want echt een leuk verhaal is dit natuurlijk niet. Maar dat komt nu!

Eén van de mensen die waarschijnlijk aanwezig had moeten zijn bij de kroning, maar daar kennelijk niet zo’n zin in had was Gustav Vasa. Deze Gustav Vasa werd de nieuwe leider van de opstand tegen de Deense koning en de unionisten in Zweden. Meteen na het bloedbad in Stockholm probeerde hij een leger te verzamelen voornamelijk door de mensen op het land op te roepen om soldaat te worden. In het begin lukte het Vasa amper om mensen over te halen, maar nadat het verhaal over het Stockholms bloedbad meer en meer bekend raakte onder de lokale bevolking kreeg hij alsnog een heel leger bij elkaar. Al snel boekte dat leger enkele successen en wist het de Denen aardig terug te drijven.

Gustav Vasa is op zoek naar soldaten

Eén van de belangrijkste steden in Zweden op dat moment was Uppsala mede omdat aardsbisschop Gustav Trolle daar zijn ambt bekleedde. Toen op 19 mei 1521 de inwoners van Uppsala en de daar gelegerde Deense soldaten nog aan het nagenieten waren van de feesten van de 18e mei (daar zal ik rond die tijd ook een blogje over schrijven, want dat is ook heel cool!), vielen de Zweedse rebellen de stad ineens binnen. Met deze verrassingsaanval konden ze Uppsala heel snel innemen en kwam de stad dus in handen van Gustav Vasa.

Vasa zelf was op dat moment nog in Västerås en ging drie weken later pas naar Uppsala. Gustav Trolle was inmiddels naar Stockholm gevlucht en Gustav Vasa dacht daarom de achtergebleven priesters wel over te kunnen halen om voor de kant van de rebellen te kiezen. De priesters gaven aan toch de aartsbisschop even om raad te willen vragen en zij stuurden een bode naar Stockholm. Een paar dagen later kwam de bode terug met het bericht dat de aardsbisschop Gustav Vasa hoogstpersoonlijk antwoord wilde geven. Toen Vasa die boodschap hoorde schrok hij zich kapot, want hij wist wat het inhield: Trolle zou met een leger vanuit Stockholm naar Uppsala trekken en was hoogstwaarschijnlijk al onderweg! En dat terwijl Vasa zelf net een groot deel van zijn leger verlof had gegeven en die waren dus nergens te bekennen! Tijd en manschappen om een veldslag voor te bereiden of een plan te bedenken om de stad te verdedigen was er niet en Gustav besloot al zijn mannen op te roepen met hem mee te vluchten. De Denen hadden hem al bijna ingehaald toen het drama zich voltrok!

Vlakbij een klein plaatsje (Laby), ongeveer 6 kilometer buiten de stad, doemde de rivier Hågaån op. Tegenwoordig ligt de ‘rivier’ er nog, maar zou het eerder een beekje of sloot worden genoemd want het is nog geen twee meter breed. Toenertijd moet het groter geweest zijn en de oevers een stuk moerasigger, want er waren maar enkele bruggen, of vad (verhogingen in het landschap waar je een moerassiger gebied kon doorsteken). Bij het plaatsje Laby was een brug en daar vond uiteindelijk het drama plaats. Terwijl het leger van Gustav Vasa op de hielen gezeten werd door de Denen, vluchtte de Zweden zo snel als ze konden over de brug bij Laby. Bijna iedereen van het leger was het water al overgestoken toen ook Gustav Vasa de brug over zou gaan. Maar toen gebeurde het! De redder van het volk, de latere Vader des Vaderlands, de grote Gustav Vasa viel van zijn paard, zo in het ijskoude water van de Hågaån. Het was de grote vraag van het moment: zou Gustav Vasa doodvriezen in de Hågaån of zou hij gespiest worden door de Denen die hem kort op de hielen zaten?

Een tekening uit een oud schoolboek van de dramatische gebeurtenis

Maar nu komt het natuurlijk: bij het zien van het drama dat zich voor hun ogen afspeelden, besloot het leger eensgezind om te keren en met gevaar voor eigen leven terug naar de brug gaan. Daar vistte een deel van de soldaten Gustav Vasa op uit het water, terwijl de rest van het leger aan de andere kant van de brug de Denen op afstand probeerde te houden. Hoeveel dappere soldaten bij deze reddingsactie zijn omgekomen is onbekend (eveneens of het paard het heeft gered, geen onbelangrijk detail natuurlijk), maar in de latere geschiedenis (vooral in de romantiek) werd dit moment wel gebruikt als voorbeeld van de ultieme heldendaad voor een Zweedse soldaat. Want hoe had de Zweedse geschiedenis eruit gezien als Gustav Vasa het niet had gered?!

De brug bij (het huidige) Labyvad

 

Net voor de brug ga je ook al behoorlijk ver terug in de tijd. Uit welk jaar zou dit verkeersbord zijn?

Ter ere van dit memorabele moment heeft de Zweedse koning Karl Johan in 1835 een gedenkmonument laten plaatsen op de huidige brug over de Hågaån. De tekst die op het monument staat, spreekt boekdelen: “Fosterländsk mannamod räddade här Gustaf Ericsson Wasa under striden för fäderneslandet i juni månad år 1521” (Vaderlandse dapperheid heeft hier Gustav Eriksson Vasa gered van de dood in de strijd voor het vaderland in juni 1521). Er is alleen één klein dingetje met dit monument: het staat op de verkeerde plaats. Op deze brug heeft de ‘Vaderlandse dapperheid’ helemaal niemand gered, want hier is amper de ruimte om als volwassen man in het water te vallen en er niet zelf uit te komen.

Het herdenkmonument

In plaats daarvan heeft het hele gebeuren drie kilometer stroomopwaarts plaatsgevonden. Daar was de rivier een stuk breder en waarschijnlijk liggen daar nog de resten van de brug waar Gustav Vasa en zijn leger overheen probeerden te vluchtten. Nu er nog sneeuw ligt in de velden zijn de contouren van deze brug (of beter vad, want de brug zelf is er natuurlijk niet meer) met het blote oog duidelijk te zien.

Het ‘vad’ dat dient als aanloop naar de (tegenwoordig) verdwenen stenen brug. De verhoging is nog wel goed te zien, omdat die wat sneller ontdooit dan de rest.

 

Tegenwoordig ligt er een heel ander ‘bruggetje’ (kijk, hier snap ik dat je er met een paard van af valt)

Waarom staat dat monument dan op de verkeerde plaats? Het zou natuurlijk kunnen dat deze van oorsprong Franse koning niet zo veel kaas gegeten had van de Zweedse topografie, maar waarschijnlijk is er iets anders aan de hand. Begin 19e eeuw moet er een kaart zijn geweest met de plaatsnamen uit de eerste helft van de 17e eeuw. Op die kaart – die inmiddels verloren is gegaan – stond de plaats Laby aangegeven op de verkeerde plaats. Daardoor is niet alleen Karl Johan op de het verkeerde been gezet, maar eigenlijk ook de mensen die nu in Laby wonen want die wonen dus in principe in een plaats dat de verkeerde plaatsnaam draagt.

Maar eind goed al goed: doordat het monument op de verkeerde plek staat, staat het wel op een bereikbare plaats en niet midden in een weiland. En dat is maar goed ook want zo kan iedereen lering trekken van dit prachtige verhaal waarvan de moraal kristalhelder is: Mocht je ooit vluchten voor de Denen, blijf dan gewoon op je paard zitten want anders staat er later een herdenksteen op de verkeerde plek!

 

 

Ze hebben er hier in Uppland trouwens wel een handje van dat plaatsnamen eigenlijk niet meer corresponderen met de oorspronkelijke plaatsen. Uppsala is bijvoorbeeld ook niet echt Uppsala. Dat is ook wel een spannend verhaal (met afgehakte hoofden en zo), maar daarover later meer (cliffhanger!).

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *