De mythe van Erik en Uppsala

Alweer een tijdje terug schreef ik over het probleem met de locatie van het dorp Laby. Ergens in de geschiedenis is dat plaatsje ineens een paar kilometer verschoven en niemand weet precies waarom. Toen schreef ik ook al dat ze daar in Zweden wel een handje van hebben. Een tijdje terug zijn ze in het noorden van het land bijvoorbeeld begonnen met de verplaatsing van een heel dorp.

In deze blog gaat het over een iets andere verplaatsing, namelijk dat van de stad Uppsala. Op de plek waar nu Uppsala ligt, lag vroeger immers een andere plaats met de naam Aros. De oorspronkelijke locatie van Uppsala gaat tegenwoordig door het leven onder de naam Gamla Uppsala (‘Oud Uppsala’). En hier komt dus het fantanstische verhaal waarom dit allemaal veranderd is.

Ergens in de prehistorie heeft een groep mensen besloten zich definitief te vestigen in het gebied dat nu Gamla Uppsala heet. In de middeleeuwen groeide deze stad uit tot de belangrijkste stad van Svea (grofweg Oost-Zweden). Zo werd de koning van Uppsala ook koning van Zweden (Svea) genoemd, kwamen de andere koningen in Uppsala samen voor politieke centrum en was Uppsala ook het religieuze centrum van Oost-Zweden.

Olaus Magnus tekende in de zestiende eeuw deze tekening van de tempel van Uppsala – het belangrijkste gebouw van de Zweedse vroege middeleeuwen

Ook na de kerstening van Zweden bleef (Gamla) Uppsala de belangrijkste plaats van Oost-Zweden. Het kerkje dat nu vlak naast de kungshögarna in Gamla Uppsala staat werd in 1164 een kathedraal van waaruit de aartsbisschop van Uppsala regeerde.

De grafheuvels van Gamla Uppsala. Als je bovenop de heuvels staat kun je in de verte Uppsala zien liggen

Onderdeel van het bisdom was een kleine stad geleden aan de rivier de Fyrisån. De stad werd Aros genoemd naar het Oud Zweedse woord voor riviermond, net als een stad ongeveer 70 kilometer verderop ten zuidwesten van Aros. Om deze twee steden van elkaar te onderscheiden werd (Uppsala) Aros Östra-Aros genoemd en de andere stad Väster-Aros. In tegenstelling tot Östra-Aros bestaat Väster-Aros nog steeds, maar is de naam een klein beetje veranderd Västerås. 

Maar waarom werd Aros nu Uppsala? Daarover wordt een fantastisch half-historisch, half-mythologisch verhaald verteld en dat gaat als volgt:

Ergens in de twaalfde eeuw waren er twee mannen die graag koning van (Oost-)Zweden wilden worden: de Deen Magnus Hendriksson en Erik Jedvardsson. Erik werd uiteindelijk de koning, maar dat kon Magnus niet verkroppen. Toen Erik gekroond werd in de kerk van Aros, kwam één van zijn soldaten in paniek binnenrennen: het leger van de Denen stond op de stoep! De Zweden stormden de kerk uit en buiten ontstond er groot gevecht plaats tussen de aanhangers van Magnus en die van Erik. Maar op een gegeven moment voltrok zich een drama! Terwijl Erik in gevecht is met een aantal Denen, rijst een andere Deen zijn zwaard. Erik ziet het te laat en hij wordt met één slag onthoofd.

De Zweden stoppen onmiddellijk met vechten na de dood van hun koning en verzamelen zich rond het lijk van Erik. Eerst kijken ze met afschuw naar zijn onthoofde lichaam, maar niet veel later verdwijnt die afschuw voor verwondering. Uit het hoofd van Erik stroomt niet alleen bloed, maar ook water. Genoeg zelfs om een bron te laten ontstaan.

Op de plek waar water uit het hoofd van de heilige Erik begon te stromen staat nu een bron

De Zweedse soldaten besluiten het lijk van hun koning naar zijn blinde echtgenote te brengen. Zij treurt natuurlijk om de dood van haar man, maar op een gegeven moment vindt er een tweede wonder plaats. De vrouw raakt  het bloed van haar echtgenoot aan en met haar bebloede handen wrijft zij over haar ogen. Als bij een wonder kan de vrouw ineens weer zien.

Door deze twee wonderen (de bron en de genezing van blindheid) wordt Erik Jedvardsson heilig verklaard en sindsdien gaat hij door het leven als Erik de Heilige (of misschien was het omdat ze zijn eerdere naam iets te lastig vonden 🙂 ). In de hoedanigheid van heilige werd hij ook de beschermheilige van heel Zweden. Bijna overal in Zweden zijn er daarom wel (zeker in kerken, maar ook bijvoorbeeld in het wapen van Stockholm) wel verwijzingen naar deze koning te vinden.

De brand van Gamla Uppsala zoals op een afbeelding in het Upplands Museet

Van een heilige worden altijd relikwiën bewaard en zo ook van de heilige Erik. Eén van deze relikwiën was zijn schedel en deze werd naar de kathedraal van Uppsala (Gamla Uppsala dus) gebracht . Een paar decennia later brak er echter een brand uit in Uppsala waarbij een groot deel van de stad tot as verwerd. De kathedraal raakte daarbij ook beschadigd, maar de relikwiën werden gered. Voor de aartsbisschop van Uppsala was deze brand een prima aanleiding om naar Östra Aros te verhuizen. Östra Aros was inmiddels een veel grotere en interessantere stad geworden voor een aartsbisdom. Bovendien waren er in Östra Aros enkele wonderen gebeurd rond de dood van de heilige Erik. Maar voor de verplaatsing van een bisdom moest eerst toestemming uit Rome komen. Gelukkig ging Paus Alexander IV akkoord, mits onder één voorwaarde: dat Östra Aros hernoemd zal worden naar Uppsala. En zo geschiedde!

Het huidige kerkje van Gamla Uppsala op de plek waar vroeger de kathedraal heeft gestaan

Op 24 januari 1273 werden de relikwiën van Erik de Heilige in een plechtige processie van Gamla Uppsala naar Uppsala gebracht, waar ze nog steeds te ‘bewonderen’ zijn (ze zitten in een afgesloten kist) in de Domkyrka. De route die toen is afgelegd is tegenwoordig een pelgrimsroute geworden van slechts 6 kilometer (misschien iets als je Santiago de Compostella wat ver vindt). Ieder jaar wordt op de sterfdag van Erik de Heilige (18 mei) een processie georganiseerd waarbij deze processie min of meer nagedaan wordt.

Het wordt je makkelijk gemaakt: je hoeft alleen maar deze bordjes te volgen

 

De Domkyrkan van Uppsala ongeveer vanaf de plek waar de Heilige Erik gedood zou zijn

 

Tegenwoordig is het overigens bijna niet meer mogelijk om je te vergissen tussen de twee Uppsala’s. De ene is inmiddels de vierde stad van Zweden, terwijl de andere het vooral moet hebben van een paar grafheuvels. Hoewel, op een drukke zomerdag zijn er misschien meer toeristen in Gamla Uppsala dan inwoners in Uppsala (zeker als alle studenten weg zijn) 🙂

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *