Bouwen met runenstenen

Gisteren ging ik mijn studentmössa ophalen in Gränby, een buitenwijk van Uppsala. De stad groeit inmiddels steeds een beetje verder en staat nu bijna op het punt om het kerkdorp Vaksala op te slokken. Dat gaat echter waarschijnlijk niet gebeuren omdat Vaksala socken één van de dorpen is met de hoogste dichtheid aan (pre)historische vondsten en overblijfselen.

Het contrast kan bijna niet groter: vooraan een prehistorisch grafveld en achter de bouwkranen

De meeste van deze overblijfselen zijn bijna niet met het blote oog waar te nemen, tenzij je weet waar je naar kijkt natuurlijk. Het grootste contrast tussen de moderne buitenwijk Gränby en het plaatsje Vaksala is echter wel voor iedereen zichtbaar: in de buitenwijk is onlangs een hypermodern winkelcentrum geopend schuin tegenover de 12e eeuwse kerk van Vaksala.

 

Ik moest dus naar dat winkelcentrum voor mijn studentmössa, maar als ik daar toch ben, dan laat ik Vaksala en haar kerk natuurlijk niet links liggen.

Mooi kerkje, minder mooi weertje

Eén van de leuke dingen van oude kerken in Zweden is, is de redelijke grote kans dat er runenstenen te vinden zijn. Dit lijkt om het eerste gezicht een rare tegenstelling om runenstenen te vinden bij een christelijke kerk. Veel mensen verwachten immers niet dat runenstenen waarop dan volgens hen verhalen zouden staan over de heidense noordse goden bij christelijke kerken geplaatst worden.

Deze aanname klopt echter helemaal niet. Er zijn vrijwel geen runenstenen bekend die vertellen over de noordse mythologie aangezien vrijwel alle runenstenen geschreven zijn in de tijd dat Scandinavië al christelijk geworden was. Vandaar ook dat er zo vaak een christelijk kruis te vinden is op runenstenen.

Runensteen bij Vaksala met een kruis

Runenstenen zijn dus vrijwel nooit echt heidens. Tegelijkertijd zijn de meesten ook zeker niet christelijk in de zin dat er over god of wat dan ook geschreven wordt. Waarom staan er dan zo veel runenstenen bij kerken of zijn zelfs kerken gemaakt met behulp van runenstenen?

Het antwoord daarop ligt grotendeels in de tijd dat Scandinavië langzaam aan bekeerd is tot het christendom. Zoals in veel plekken in Europa werd de bevolking van een gebied niet van de één op de andere dag christelijk. Heidenen maakten kennis met de nieuwe religie en begonnen zo langzaamaan steeds meer gebruiken over te nemen. Zeker in Scandinavië duurde deze overgangsperiode een tijdje en leefden de twee religies als het ware naast elkaar: de ene dag bad iemand tot de christelijke god en de volgende dag toch voor de zekerheid maar even aan Freyr, want je weet maar nooit.

Zo ging het ook een beetje met de heilige tempels en plaatsen in Scandinavië. Plekken die eerst als cultplaats voor de noordse goden werden beschouwd, raakten heel langzaam in onbruik en op den duur werd dan besloten om precies op diezelfde locaties christelijke kerken te bouwen. Eerst van hout en later van steen.

Nu staan er nog steeds runenstenen naast de weg naar de kerk (maar deze zijn er later neergezet)

Terug naar de runenstenen: een runensteen werd opgericht met als doel dat zo veel mogelijk mensen de tekst konden lezen. Daarom was het ook nodig om ze op locaties te zetten waar veel mensen kwamen. Grofweg zijn er dan twee opties: of langs veel berezen wegen of in de buurt van de oude cultplaatsen waar inmiddels vaak houten kerken verrezen waren.

Toen de tijd gekomen was om de houten kerken te vervangen voor stenen kerken, gingen de kerkenbouwers op zoek naar geschikt bouwmateriaal. Er werd destijds vooral gebouwd met grote platte stenen. Runenstenen bleken daarvoor erg geschikt omdat één kant daarvan al volledig vlak was (op de inscriptie na natuurlijk). Aangezien niemand in die tijd zich nog druk maakte om die runeninscripties werden ze vaak van hun plek gehaald en naar de bouwplaats gebracht. Sommige hele mooie en grote runenstenen werden ook als altaar gebruikt in die kerken en zo kun je dus overal in en rond oude kerken runenstenen vinden.

En de kerk bij Vaksala is dus één van die kerken waar (stukken van) runenstenen in verwerkt zijn.

Voor iedereen die houdt van een puzzeltje heb ik hier de zijkant van de kerk van Vaksala waarop je één runensteen kunt zien. Maar waar? 🙂

Dit is trouwens een beeld van google streetview, want het weer was vandaag veel te slecht om een scherpe foto te krijgen van de hele kerk. Maar toegegeven: ook zo is het nog steeds niet makkelijk!

Zeker van zo’n foto is het niet gemakkelijk om een runensteen te vinden, maar ook als je langs de kerk loopt zo je ‘m zo maar eens kunnen missen. Ondergetekende had bijvoorbeeld twee rondjes rond de kerk nodig (maar dat blijft onder ons natuurlijk…)

De meeste runensteen die in kerken verwerkt zijn, onderscheiden zich van de andere stenen doordat ze redelijk egaal zijn qua kleur. Ze zijn eigenlijk altijd licht grijs en er zitten vrijwel nooit (natuurlijke) vlekken op. Bovendien kun je natuurlijk meteen alle bakstenen afschrijven als mogelijke runensteen 🙂

Onderstaande foto toont dezelfde zijde van de kerk van iets dichterbij en dan valt de runensteen vrijwel meteen op. Het bovensteen deel van de kerk bestaat uit bakstenen en kan dus onmogelijk origineel zijn. De rij stenen onderaan zijn vrijwel zeker de originele stenen waarvan de eerste stenen kerk op deze locatie is gemaakt. De runensteen is de meest lichtgrijze steen op deze foto.

Bovendien is de inscriptie hier met rood ingekleurd om het duidelijker weer te geven. Maar dat is natuurlijk een beetje vals spelen 🙂

Door de rode verf is de runensteen van dichtbij wel goed zichtbaar. Zoals op de foto hieronder te zien is, is alleen het deel van de runensteen gebruikt waar het kruis op staat is op deze plek. Het is goed mogelijk dat de steen al kapot was toen de kerkenbouwers hem vonden. Hoewel er dus feitelijk geen runentekens op deze steen zijn, wordt het toch gewoon als een runeninscriptie beschouwd.

Op een andere hoek van de kerk van Vaksala is nog een stukje van een kruis te vinden. Het zou best kunnen dat het stuk dat hierboven ontbrak, op een andere plek in de kerk is verwerkt.

Er zit ook een ‘echte’ runeninscriptie verwerkt in Vaksala kyrkan. Aan de andere kant van de kerk is nog een klein stukje van een runentekst te vinden. Deze hing dan natuurlijk weer zo hoog, dat het niet echt gelukt is om een goede foto te maken.

De runeninscriptie bevindt zich op bijna drie meter hoogte boven een raam.

Deze runensteen is duidelijk ook niet meer volledig en na een beetje turen en puzzelen kwam ik erachter dat deze steen wel op een heel ongelukkig plek is afgebroken. Er staat nu:

 

sun x snialan x sar x hit

Oftewel: [ter herinnering aan mijn] snelle zoon. Hij heette 

We eindigen deze blog dus met een heuze cliffhanger. Maar wel eentje waar ook morgen het antwoord niet op zal volgen. We zullen waarschijnlijk nooit weten wie nou die snelle zoon was wiens herinneringssteen als bouwmateriaal is gebruikt voor dit mooie kerkje…

 

 

En oh ja! Het ging eerder dus over deze steen:

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *